ساز کمانچه

خوشبختانه در دو دهه گذشته هنرمندان توانايى پيدا شدند كه توانستند ارزش هاى والاى اين ساز اصيل را درك كنند. و نقش ساز ود را در تكنوازى‌ و گروه نوازى چنان نشان دهند تا اينكه اين ساز به تدريج قدر و ارز و منلت خويش را به عنوان يكى از ساز هاى اصل مويقى اران زمين از يابد و تقبال نسل جوان از اين ساز شاهد اين ادعا و مايه اميدوارى است. امروز مى توان گفت كه كمانچه به عنوان اصلى ترين ساز كششى نقش خود را در موسيقى ايران باز يافته و به گواه اساتيد اهل فن، پيشرفت در نوازندگى اين سازغيرقابل تصور است.

( ادامه مطلب )

مسئله انزواى كمانچه از اواخر دوره قاجار و بعد از آمدن ويولن به ايران شروع شد. بطورى‌ كه حسين خان اسماعيل زاده كمانچه نواز توانا و صاحب سبك در كمانچه به جوان هايى چون ركن الدين مختارى، ابوالحسن صبا،‌رضا محجوبى، حسين ياحقى، ابراهيم منصورى درس ويولن مى داد. از طرف ديگر به استثناى چند نفر از اساتيد شناخته شده و مورد احترام، كمانچه در دست كسانى بود كه از اين ساز صرفا به عنوان موسيقى رو حوضى و مطربى استفاده مى كردند كه اين نيز يكى ديگر از دلايلى‌ بود كه جوان ها از نواختن ساز كمانچه اكراه داشته و به ويولن روى آوردند. در نتيجه دوره فترت براى‌كمانچه آغاز گرديد.

( ادامه مطلب )

كمانچه كه توانايى بسيار در بيان حالات و احساسات موسيقايى ما دارد، چنان مورد بى مهرى و بى توجهى قرار گرفت كه بسيارى از نوازندگان بلند آوازه آن به آموزش ويولن پرداختند. شادروان روح الله خالقى در كتاب سرگذشت موسيقى ايران نوشته اند: از آنجا كه ويولن سازى كوچك تر و از لحاظ خمل و نقل راحت تر و از جهت صورت ظاهر قشنگ ترى داشت،‌به تدريج جاى كمانچه را در ايران گرفت بطورى كه ديگر حالا كسى كمانچه نمى كشد. طبيعى است كه هميشه ساز كامل تر جاى ساز ناقص را مى‌ گيرد. چنانچه فلوت جاى نى را گرفته و ابوا به عوض سرنا نواخته مى شود. متاسقانه با اين شيوه نگرش كمانچه به عنوان سازى ناقص مورد بى مهرى قرار مى گيرد و از ساز هاى موسيقى ايران طرد مى شود.

( ادامه مطلب )

آرشه كمانچه كه اسم اوليه اش كمانه بوده است از چوبى به بلندى شصت سانتى متر و موى دم اسب تشكيل شده است. موى آرشه كمانچه بر خلاف ساز هاى زهى غربى بر روى چوب محكم كشيده نمى شود بلكه نوازنده است كه به هنگام نوازندگى به تناسب احساس خود ميزان فشار را بر روى سيم تغيير مى دهد و آرشه طورى ساخته شده است كه فشار مو هاى‌ آن در حين اجرا قابل تغيير و در اختيار نوازنده مى باشد و هر جا بخواهد با شل و سفت كردن بند آرشه توسط انگشتان دست راست صداى قوى، ضعيف و يا ملايم را از ساز در مى آورد.

( ادامه مطلب )

كاسه هاى كروى به دو صورت يك تكه و تركه اى هستند. در كمانچه هاى تركه اى كاسه از به هم چسبيدن تركه هايى كه در روى قالب خم شده اند ساخته مى شود. ضخامت اين كاسه ها كم است و به همين دليل كاسه سبك است و چرخش كمانچه به سهولت صورت مى گيرد. كاسه هاى يك تكه از چوب هاى مختلف (معمولا از گردو) خراطى مى شوند. وزن كاسه از كاسه هاى تركه اى بيشتر و چرخش كمانچه تا حدى مشكل است. نوع ديگر از كمانچه نيز تقريبا كروى بوده و از چوب توت به صورت دو تكه ساخته مى شود. در مناطق مختلف ايران اندازه كاسه كمانچه متفاوت است. تركمن ها كمانچه را با كاسه هاى بسيار كوچك مى‌سازند و در مناطق ديگرى كاسه ها كوچك و غالبا از پوست نارگيل ساخته مى شوند. جنس دسته كمانچه از چوب گردو است. بر روى دهانه كمانچه پوست كشيده مى شود كه اين پوست معمولا از پوست دل گاو تهيه شده و گاهى هم از پوست آهو يا ديگر حيوانات استفاده مى شود. خرك بر روى پوست قرار مى گيرد و سيم ها با فشار، خرك را به پوست مى چسبانند.

( ادامه مطلب )

كاسه هايى كه به شكل مخروط ناقص هستند اكثرا پشت باز ساخته مى شوند. استفاده از اين كمانچه ها در قسمت هاى مركزى ايران به خصوص در لرستان متداول است. اين كمانچه ها صدايى پر قدرت و شفاف دارند و چون كاسه اى سبك دارند اجراى قطعاتى كه نياز به چرخيدن سريع كمانچه دارند بر روى اين كمانچه ها آسان تر است و اين امتيازى است براى اين نوع سازها. اين كمانچه ها اقلب سه سيم دارند ولى امروزه از چهار سيم هم استفاده مى شود. كمانچه هاى پشت باز معمولا از چوب توت و بصورت يك تكه ساخته مى شوند.

( ادامه مطلب )

كمانى كه به آن كمانچه را مى وازند، كمانه نام دارد و همان است كه ويولن كلمه فرانسوى آرشه به معناى كمان كوچك جاى آن را گرفته است. قسمت اصلى كمانچه كاسه آن است كه به صورت هاى مختلف ساخته مى شود. كاسه كمانچه هنوز از نظر جنس چوب، اندازه ها و شكل يكسان و تثبيت شده نيست. از نظر شكل ظاهرى كاسه ها را به صورت كروى يا مخروط ناقص درست مى‌ كنند.

( ادامه مطلب )

شادرودان خالقى در كتاب سر گذشت موسيقى ايران كمانچه را تكامل يافته رباب مى نامد و مى گويد كه رباب اول دو سيم داشته و بعد ها يك سيم ديگر به آن اضافه شده و با كمانه به صدا در آمده و همان است كه ما امروز كمانچه مى‌گوئيم و در همين جا اضافه مى كند كه از دوره صفويه به بعد كمانچه يكى از اركان موسيقى ايران به شمار آمده است.

( ادامه مطلب )